Open brief over abortus

Moederdag 2018 

Aan alle vrouwen die een abortus meemaakten 

Lieve vrouwen, 

Zwanger 

Ooit, misschien kort geleden, misschien jaren terug, ontdekte je dat je zwanger was. Ik weet zeker dat je je dat moment nog kan herinneren als de dag van gister. Even stond het leven stil.

Had je er rekening mee gehouden dat dit kon gebeuren? Of kwam het als een volkomen verrassing? Wellicht kon je helemaal niet zwanger zijn omdat je voorbehoedsmiddelen gebruikte of je nog borstvoeding gaf. En toch was de test overduidelijk: Jij… zwanger!

Abortus

Ik weet niet welke weg je bent gegaan van het moment dat je wist dat je zwanger was totdat de abortus plaats vond. Was je eenzaam? Kon je met iemand over je zwangerschap praten? Heb je kunnen overleggen over wat je te doen stond? Had je een keuze? Werd je misschien wel gedwongen door anderen om een abortus uit te laten voeren? Stond je onder druk van mensen of omstandigheden?

Het zou ook kunnen dat de abortus een weloverwogen keuze was. Dat je hebt kunnen overleggen en advies hebt gekregen van je huisarts of je partner. Van een vriendin of moeder, of van een buurvrouw. Misschien leek abortus op dat moment de beste optie voor jouw leven op dat moment.

Hoe dan ook, het moment is gekomen dat de abortus plaatsvond en het prille leven dat bij je groeide werd afgebroken.

Ongenoemd kindje 

Vandaag is het Moederdag. De afgelopen weken stonden de reclames, folders en andere media er vol mee. Ik, als ongewenst kinderloze vrouw, heb me er enorm aan gestoord. Ik vond het een pijnlijke confrontatie.
Enerzijds omdat mijn buik altijd leeg is gebleven en anderzijds omdat ik dacht aan al die moeders die niet voor hun kind(je) kunnen of mogen zorgen. Omdat hun kindje overleden is of uit huis geplaatst en opgroeit in een instelling, gezinshuis of pleeggezin.

Ik dacht aan jou. Aan het ongenoemde kindje dat ooit bij jou groeide en waar misschien niemand behalve jij van weet. Het kindje waar jij de moeder van was. Wat zou er gebeurd zijn als je de abortus niet had uitgevoerd? Hoe had jouw Moederdag er dan uitgezien vandaag?

Ik weet niet hoe het verder is gegaan in jouw leven na de abortus. Misschien heb je er geen last van gehad en heb je rust over het besluit dat je toen genomen hebt.
Maar ik weet dat er veel vrouwen zijn bij wie dat anders is. Die een leegte en gemis ervaren. Vrouwen die spijt hebben of zich schamen voor de toen gemaakte keus. Vrouwen die rondlopen met schuldgevoelens en die worstelen met hun relatie met zichzelf en God.

De waarheid maakt vrij 

De afgelopen tijd heb ik veel aan jullie gedacht en is bij mij een verlangen ontstaan om van betekenis te zijn voor jullie. Ik heb in mijn leven ervaren dat rondlopen met geheimen eenzaam en slopend is. Ik heb ook ervaren dat de waarheid vrij maakt. Zoals dat al staat in de Bijbel (Johannes 8:30-32).

Het voor de dag komen met de waarheid over je leven is alles behalve makkelijk. Je bent bang dat als mensen weten wat je gedaan hebt, ze je zullen afwijzen of laten vallen. Dat je wordt veroordeeld of terecht wordt gewezen. Uit angst voor de reacties van anderen, houd je je abortus voor jezelf. Misschien denk je er wel bij: ‘Wat heb ik eraan als mensen het weten? Het is niet meer terug te draaien!’

Ik wil je wijzen op Jezus, die toen Hij op aarde leefde, juist liefde had voor mensen die in hun leven dingen hadden gedaan die het daglicht niet konden verdragen. Hen zocht Hij op en Hij veroordeelde hen niet. Hij was vol liefde voor hen. Hij confronteerde hen wel met de waarheid over hun leven maar schreef hen daarom niet af.
Zo kijkt God vandaag naar jou, en zo wil ik ook met je omgaan.

Delen is helen 

Lieve vrouwen, ik gun je dat je het verhaal over jouw leven, over jouw kindje dat nooit geboren werd, kunt delen. Dat je eindelijk de ruimte krijgt om jouw kindje alsnog bestaansrecht te geven. Omdat het een deel van je is. Om te rouwen over het kindje dat nooit geboren werd.

Ik hoop dat jij mensen in je omgeving hebt die jouw verhaal kennen. Maar zo niet, dan wens ik je de moed toe om iemand in vertrouwen te nemen. Je bent ook van harte welkom om mij te mailen: info@voltooidverledentijd.eu 

Heb je hulp nodig kijk dan op mijn website (www.voltooidverledentijd.eu) of informeer bij organisaties als Siriz.

Heel graag wil ik lotgenoten met elkaar in contact brengen en iets voor jullie betekenen. Omdat ik weet hoe belangrijk het is dat je verhaal er mag zijn, dat je mag rouwen om dat wat je verloren hebt in je leven. Of dat nog maar heel recent, of lang geleden is, dat maakt niet uit.

Delen is helen. Delen is spannend en vol risico, maar ook dé manier om (h)erkenning en troost te krijgen voor wat je hebt meegemaakt. Ik hoop dat je de moed hebt om, als je daar behoefte aan hebt, met jouw verhaal te komen. Ik wens je toe dat Moederdag een dag wordt waarop jouw kindje er mag zijn en jouw verhaal een luisterend oor krijgt.

Warme groet,
Judith 

P.S. Als jij dit leest, zeker als christen, en je herkent jezelf niet in dit verhaal, neem dan de moeite om deze brief onder de aandacht te brengen in jouw kerk of gemeente. In Nederland vinden 85 abortussen per dag plaats. De vrouwen die abortus meemaakten hebben steun en troost nodig. Wij hoeven geen oordeel te vellen over hun keuze, wij hoeven slechts de liefde van God, Zijn troost en vergeving, door te geven.

Taboe: De impact van abortus

Een blog over het taboe dat op abortus rust en rouw na een abortus

Blog: Je wordt gemist 

Vorige week schreef ik een blog over het missen van een kind(je) door overlijden of door ongewenste kinderloosheid.
Zoals gewoonlijk schreef ik de blog zonder er al te lang over te doen en plaatste ik hem in de avond. Bij het naar bed gaan dacht ik er nog even over na. Ergens was ik niet helemaal tevreden maar ik kon mijn vinger er niet op leggen. Terwijl ik nadacht over de mensen die ik ken die een kind of meerdere kinderen verloren hebben of die nooit een kind gekregen hebben (of zelfs geen partner) wist ik opeens dat ik een (grote) groep moeders vergeten was.

Met dat ik me dat realiseerde besefte ik niet alleen ik deze moeders niet genoemd had, maar dat er ook nauwelijks over gesproken wordt.

Oordeel 

Opgevoed in een christelijk gezin leerde ik van kinds af aan dat abortus geen optie was bij een zwangerschap. Het werd als zonde benoemd, meestal in één adem met (zelf)moord.

Op de basisschool voerden we actie voor destijds de VBOK (de vereniging ter bescherming van het ongeboren kind) dat tegenwoordig SIRIZ heet. We verkochten spullen voor het goede doel en als beloning kregen we, afhankelijk van hoeveel we verkocht hadden, zilveren of gouden voetjes, een speldje met de voetjes van een 10 weken oude foetus.

Abortus was slechts toegestaan in gevallen waarin het leven van de moeder gevaar liep. Met dit beeld, en dit oordeel, groeide ik op. Niet kijkend naar de realiteit en de verhalen van de vrouwen die een abortus ondergaan.

Bewuste keus of wanhoop 

Er zijn vrouwen die heel bewust en weloverwogen kiezen voor abortus. Omdat zij nog niet denken toe te zijn aan een kind of omdat het niet past in de planning van hun leven. Maar ook omdat een (nieuwe) zwangerschap hen te veel lijkt. Ze zijn bang het niet aan te kunnen, of niet goed voor het kind te kunnen zorgen. Vandaag las ik daar nog een heftig artikel over.

Er zijn ook vrouwen die in een wanhopige, onmogelijke of uitzichtloze terechtkomen en het ongeboren, prille, leven uit zich weg laten halen.

Een jonge vrouw, verkracht door meerdere mannen. Niemand weet er iets van, aangifte doen durft ze niet. Haar vriendinnen of ouders inlichten lijkt onmogelijk. Allerlei gevoelens buitelen over en door elkaar heen. Schaamte, boosheid, walging, verdriet, eenzaamheid, schuldgevoel, ze weet er geen raad mee. Als haar menstruatie uitblijft raakt ze in paniek. Het zal toch niet? Maar de zwangerschapstest die ze online besteld heeft, spreekt overduidelijke taal. De weken die volgen zijn moeilijk en vol twijfel. Op internet is voldoende informatie te vinden over abortus en als ze ontdekt dat dit ook volledig anoniem kan, maakt ze een afspraak bij de abortus kliniek. Van de ingreep zelf weet ze niet veel meer. Het lijkt wel of ze het in shocktoestand beleefd heeft.

Een vrouw met man en drie kinderen. Voor het oog ziet het er uit als een gezellig en gelukkig gezin. Maar niets is minder waar. Al jaren leven man en vrouw steeds meer langs elkaar heen. Ja, de gewone dingen doen ze nog met elkaar. Voor de kinderen. Ze gaan op vakantie en in het weekend doen ze regelmatig leuke dingen. Op zondagmorgen gaan ze naar de kerk. De vrouw heeft al jarenlang een relatie met een mannelijke collega. Ze weet wel dat het eigenlijk net over het randje is, maar zolang ze geen geslachtsgemeenschap hebben, is er toch niets aan de hand? Maar dan gaat het mis. Als haar man een weekend weg is met vrienden komt op een avond de collega langs. Het is gezellig, ze kletsen honderduit, drinken een glas wijn en belanden uiteindelijk in de slaapkamer. Na verloop van tijd ontdekt de vrouw dat ze zwanger is. Het kan onmogelijk van haar man zijn want de laatste keer dat ze samen seks hadden is maanden geleden geweest. De vrouw weet niet wat ze moet doen. Ze kiest uiteindelijk voor abortus zonder daar iemand over in te lichten.

Wat als? 

Het is weer bijna Moederdag. De vrouw die jaren geleden zwanger raakte na een verkrachting en een abortus onderging sluit zich in deze periode het liefst op in haar huis. Het is alsof alle reclames en berichten erover gaan. Alsof ze roepen: ‘Je had nu moeder kunnen zijn!’ Wat als het kindje geboren was geworden? Zou het op haar geleken hebben? Of zou het altijd de herinnering aan die afschuwelijke gebeurtenis levend hebben gehouden? Zou het een jongetje of een meisje zijn geworden? Ze is nooit een partner tegengekomen met wie ze een langdurige relatie heeft gekregen, laat staan kinderen. En toch... ergens... ergens is ze moeder geweest. Heel even maar. En niemand weet het.

Het is weer bijna Moederdag. De relatie met haar collega is abrupt verbroken toen hij en zijn gezin verhuisden naar een andere woonplaats en hij naar een andere vestiging werd overgeplaatst. De kinderen zijn op school druk bezig met moederdagwerkjes en haar man heeft samen met de kinderen cadeautjes gekocht. Het is maar beter zo, houdt ze zichzelf voor, maar diep van binnen voelt ze zich schuldig. Als ze haar kinderen ziet genieten en blij ziet zijn knaagt er iets. Herinneringen aan de abortus gaan nog regelmatig door haar hoofd en soms fantaseert ze over hoe het zou zijn geweest als dit kindje geboren was. Zoveel denkbare scenario’s. Misschien was haar gezin dan in duigen gevallen en zat ze nu als gescheiden vrouw ergens op een flat. Misschien... misschien was er wel iets heel moois gebeurd als ze de moed had gehad om alles op te biechten. Ze zal nu altijd met een eenzaam geheim rondlopen.

Taboe 

Het is, in ieder geval in de christelijke wereld, een taboe. Abortus. We kunnen ons niet voorstellen dat mensen de keus maken een zwangerschap af te breken. Nieuw leven ontvang je toch in dankbaarheid, en als het al moeilijk en ingewikkeld is, dan ga je in je omgeving op zoek naar oplossingen. Desnoods groeit het kindje op bij familie of in een pleeggezin, maar abortus... dat is geen optie!

En zo hebben we ons oordeel over diegenen die wel een abortus meemaakten gevormd. We hebben er een stempel opgezet: ‘Fout!’ Impliciet zeggen we daarmee ook dat iemand die voor een abortus kiest dan ook maar de gevolgen moet dragen. Het is toch je eigen keus geweest? Had je maar beter moeten nadenken.

We staan niet open voor het verhaal van de ander en voor hoe het leven na een abortus eruit ziet voor de ander. We wijzen met onze vinger in plaats van onze hand troostend uit te strekken. Omdat er zo’n oordeel ligt op abortus, wordt er nauwelijks over gesproken. Hoeveel mensen ken jij in je omgeving die durven noemen dat ze een abortus mee maakten? Bij mij zijn ze op één hand te tellen. Ze willen er niemand mee lastig vallen, zijn bang voor de reacties of zelfs bang om niet geloofd te worden. Zo blijven ze er alleen mee.

Rouw na abortus 

Abortus betekent dat je een zwangerschap, nieuw leven dat bij jou groeit, afbreekt.
Deze week keek ik naar mijn bakken met aardbeienplantjes. Van de winter was het niet veel meer dan dode bladeren, takjes en wat onkruid dat ertussen groeide. Maar toen het warmer werd, ik voorzichtig alle dode bladeren verwijderd had en het onkruid uit de grond had gehaald zag ik nieuwe groene blaadjes tevoorschijn komen. En weer een paar weken later kwamen de eerste prachtige witte bloemetjes uit de knop. Samen met één van onze pleegkinderen bekeek ik het bloemetje van dichtbij. ‘Dit wordt straks de aardbei hè?’ zei mijn pleegdochter. ‘Ja, gek he, je kunt je niet voorstellen dat uit zo’n klein bloempje straks een mooie grote rode aardbei komt!’ zei ik.

Abortus is als het plukken van een bloem waardoor hij de kans om een vrucht te worden (zijn bestemming) niet krijgt. Wat verdrietig en wat pijnlijk. Wat een gemis. Nooit te zullen weten wat er uit dat hele kleine bloemetje zou zijn ontstaan. Net zo’n groot gemis als het verlies van een kindje dat de zwangerschap niet overleefd. Zo’n gemis vraagt om aandacht en zorg.

Maar zolang er een taboe op dit onderwerp rust zullen moeders die dit meemaakten er niet mee naar buiten komen. Het verlies van een baby door abortus (en ik zeg expres ‘baby’ en geen ‘foetus’) is rauw en geeft rouw. Rouw die er bij iedereen anders uit zal zien en die bij iedereen in een andere mate van heftigheid aanwezig zal zijn.

Bestaansrecht 

Misschien herken je jezelf in mijn blog. Misschien heb jij op een moment in je leven een kindje gedragen en is de zwangerschap door een abortus afgebroken. Draag je dit bij je als een geheim of (en dat hoop ik zo voor je) kan je er met anderen over praten. Wellicht heb je nooit durven of kunnen toestaan dat je verdrietig bent geweest over het gemis van jouw baby. Het was toch je eigen keus? Dan moet je ook niet zeuren! Misschien durf je in gedachten niet eens toe te laten dat dit kindje écht geboren had kunnen worden.

Ik zou je willen vragen of je jezelf én jouw kindje bestaansrecht wilt geven. Jouw verdriet, jouw gemis, jouw verhaal van hoe het gegaan is, mag er zijn. Mag je noemen. Daar mag je over huilen, boos over zijn, vragen over hebben, misschien wel opgelucht over zijn. En ook jouw kindje, hoe pril het ook nog was, heeft bestaansrecht. Het mag genoemd worden. Het maakt niet uit of het een jongetje of een meisje was. Het was een kindje, een prachtige bloem met potentie om uit te groeien tot een mens.

Dat kindje mis je. Hoe het gegaan zou kunnen zijn, zal altijd een open eind blijven en ook dat is een gemis. Ik zou alsnog tegen jou, maar ook tegen je kindje willen zeggen: ‘Je wordt gemist!’ En mijn verlangen is dat je de moed hebt om jouw verhaal te delen met anderen. Misschien heb je die behoefte niet, dat mag ook, maar als je je eenzaam voelt met jouw geschiedenis, als je gemis voelt, spijt, boosheid of andere gevoelens die je nooit eerder durfde te delen dan hoop ik dat je komt met jouw verhaal. Dat je het taboe durft doorbreken en dat je zo ook anderen die met hetzelfde worstelen tot steun kan zijn. De waarheid maakt vrij!

Lotgenotencontact 

In mijn vorige blog schreef ik over mijn verlangen om iets te betekenen voor ouders die een kind(je) verloren hebben. Daar horen jullie ook bij!

 Heb je behoefte aan logenotencontact, wil je je verhaal kwijt, heb je vragen of zoek je een therapeut? Mail me dan gerust op: info@voltooidverledentijd.eu

Meer informatie over mijn praktijk vind je op mijn website. Voel je vrij te reageren of deze blog te delen, juist ook binnen jouw kerk, vereniging of school.
Reageren mag natuurlijk ook met een privébericht.

Verschillende nieuwe blogs

Op mijn website zijn weer verschillende nieuwe blogs te lezen.

O.a. Leren leven met verlies deel 3 (over hechting en rouw)

Een vervolg op twee eerdere blogs n.a.v. mijn scriptie.

Verder een blog over 'Je wordt gemist!' Het overlijden van een kind(je) is ingrijpend. Het is mijn verlangen ouders van overleden kinderen met elkaar in contact te brengen.

Leren leven met verlies

Op mijn website kan je mijn nieuwe blog lezen:

Leren leven met verlies (1) 

Deel 1 in een serie over het thema van mijn scriptie.

Herinneren

Eeuwigheidszondag

Vandaag is de laatste zondag van het kerkelijke jaar. In veel kerken zijn de namen genoemd van hen die we dit jaar moesten loslaten. Eeuwigheidszondag wordt dat ook wel genoemd. Een dag met een randje. Een dag vol herinneringen. Een dag om samen stil te staan bij die broer of zus die stierf na een ziekte. Bij een vriend die zichzelf van het leven beroofde. Bij een vader of moeder die zo intens gemist wordt. Bij een opa of oma die een lege plek achterlaat. Bij die buurman die zo karakteristiek was. Bij een baby die het leven al voor de geboorte ontglipte. Bij het kindje dat stierf terwijl zijn leven nog maar net begonnen was. Bij je partner die je nog helemaal niet kon missen.

We noemen je naam vol liefde
nooit voorbij
met ons verbonden
voor altijd
ben jij

Een lege plek

Als iemand die ons lief is overlijdt ontstaat een lege plek in ons bestaan. Een lege plek in onszelf. Wat blijft zijn de herinneringen. Soms eindeloos veel omdat we al zo lang met iemand verbonden waren. Soms maar een korte, intense, herinnering omdat een baby stierf of een kindje niet oud werd. Ook zijn er velen die een kindje verloren en geen afscheid konden nemen. Zo ging dat vroeger. Het zou beter zijn voor het verwerkingsproces als de ouders zo min mogelijk met de overleden baby geconfronteerd zouden worden. Het tegendeel blijkt waar te zijn.

Vandaag is een dag dat ook die baby’s, zo ongekend en weggemoffeld, bestaansrecht mogen krijgen. Ook zij worden gemist. Misschien nooit meer genoemd, maar voortlevend in de harten van hun ouders.

Emoties

Verlies gaat met zoveel verschillende emoties gepaard. Verdriet, angst, boosheid, opluchting, verwarring, dankbaarheid, alles kan door elkaar heen buitelen. Al die emoties zijn passend. Ze horen erbij. De vragen die blijven na een zelfmoord, de boosheid op artsen omdat er fouten gemaakt zijn, het verdriet omdat je zoveel van iemand hield, de opluchting omdat het lijden eindelijk voorbij is, dankbaarheid om alles wat geweest is. Angst voor wat nog komen gaat.

Op een dag als vandaag, maar ook op alle andere dagen, mag er ruimte zijn voor dat wat het gemis in je oproept.

Soms grijpt het me
bij keel en hart
ben ik machteloos
verscheurd

Had ik, moest ik, kon ik
onmogelijk
maar stel...
was het dan niet gebeurd?

Herinneren

Herinneringen zijn de brug tussen jou en degene die verloren hebt. Ik vind het woord ‘herinneren’ zo mooi. Er zit iets in van: innerlijk. Alsof je eigenlijk zegt: door de herinneringen leeft iemand bij mij van binnen verder. Herinneringen zijn kostbaar. Je mag ze koesteren en delen van anderen zodat ze levend blijven.

Ik las een treffende zin: ‘Het verlies van een volwassene is het verlies van het verleden. Het verlies van een baby is het verlies van de toekomst.’ (uit: Rouwen na het verlies van je baby) Als je een volwassene verliest zijn er al zoveel herinneringen opgebouwd. Goede en slechte herinneringen, mooie en afschuwelijke momenten hebben een onzichtbare band met iemand gevormd. Als je een baby verliest, zeker als dat onverwacht gebeurt, zijn er nauwelijks herinneringen. Daarom is het afscheid ook zo belangrijk. Die dagen dat je je kindje nog bij je hebt. De foto’s die gemaakt worden, het plukje haar, de voetjes of handjes in gips.

Wat een gemis als je in een tijd leefde waarin dat er allemaal nog niet was. Ik zou je willen aanmoedigen om als je daar behoefte aan hebt alsnog een tastbare herinnering te maken. Een plekje in je kamer, een brief of een steen, iets symbolisch. Iets dat jouw kindje, het grote gemis, de lege plek in jouw leven vertegenwoordigt. Iets om te koesteren.

Delen is helen

Als je samen kunt rouwen, als je je gemis kunt delen, als je herinneringen kunt uitwisselen, je verhaal kunt vertellen is dat helend. Niet dat het gemis verdwijnt, maar door te praten over jouw geliefde houdt je de herinnering levend en blijft iemand zijn plek in je leven houden.

Iemand is pas echt dood als er niet meer over hem gesproken wordt. Als jij iemand bent die een verlies met zich meedraagt dan zou ik je gunnen dat je de ruimte hebt en voelt om je verhaal te doen. Zo vaak als je kunt.

Ken jij iemand die een verlies meemaakte? Recent of al heel lang geleden? Heb daar dan aandacht voor. Vraag eens hoe het is, oprecht geïnteresseerd, nieuwsgierig vanuit betrokkenheid. Hoe is het leven zonder je moeder? Hoe oud zou jouw dochter nu geweest zijn? Heb je ooit meer duidelijkheid gekregen waarom je tante zelfmoord pleegde? Zullen we samen het graf bezoeken? Vertel nog eens over de periode van ziekte. Mag ik de foto’s nog eens zien?

Misschien hoef je niets te vragen, niet te praten, maar laat merken dat jij er bent en dat je mee wilt dragen en wilt helpen om te herinneren. Iedereen heeft wel een gemis in zijn leven. Het hoeft niet hetzelfde te zijn. Je kunt elkaar herkennen in gemis. Dat verbindt en heelt. Ik heb geen kindje gekregen, maar als ik praat met ouders die een kindje verloren hebben herken ik het verdriet en het verlangen. De lege armen. Dat verandert de situatie niet, maar het maakt het dragelijker. Gedeelde smart is halve smart.

Ik ontmoet jou
en jij mij
helder en oprecht contact
samen dwalen door het land van rouw
soms lichtvoetig
dan weer zwaarbepakt

In contact met jou
ontmoet ik mij
mijn verlangen en gemis
met de tijd
dan heet ik mij
welkom
met alles wat er is

De gedichten uit deze blog zijn te lezen in het prachtige boek van Floortje Agema: Jij wordt gekend.

Rouw met een zilveren randje

Voorzien van koffie en een koekje staan we bij een tafeltje in de hal van het LUMC. De deelnemers aan het symposium ‘Het verlies van een baby, de impact op ouders en professionals’ druppelen binnen. Ik ben er samen Sophie, uitvaartondernemer en rouwbegeleider, en Mariska, trotse moeder van Tess die zo welkom was maar kort voor haar geboorte overleed. Het wordt langzaam maar zeker drukker en we besluiten een plekje te zoeken in de zaal.

We worden hartelijk welkom geheten en het symposium gaat van start. Mijn ogen worden getrokken naar een wit wiegje dat op het podium staat. Een lege wieg. Vandaag het symbool van verdriet en gemis. Voor mij, als ongewenst kinderloze vrouw, het beeld van verlangen en gemis. Een plaatje van een droom die niet in vervulling ging. Een lege wieg, een lege buik.

Het kommetje

Freek Strebe, psychosociaal therapeut, vader van zeven kinderen van wie er twee zijn overleden, doet de aftrap van deze middag. Hij vraagt om contact te maken met degene naast wie je zit. Ik stel me voor aan een voor mij onbekende vrouw. ‘Maak van je handen een kommetje en verbeeld je dat daar jouw gemis in ligt.’ Het wordt heel stil in de net nog met stemmen gevulde zaal. Ik vorm een kommetje met mijn handen en kijk ernaar. Ik zie een foto van mezelf en Jan Willem met een paar kinderen. Eén in mijn armen, tevreden om zich heen kijkend. De foto die nooit genomen kon worden.

Zonder woorden laten we onze kommetjes aan elkaar zien en kijken we in elkaars ogen. Ik zie twee handen, ouder dan de mijne, die beschermend en koesterend zijn. Welk gemis draagt deze vrouw mee? Een kind verloren, of een broer of zus? Nooit een partner gehad misschien? Ziekte of beperking? We kijken elkaar aan. Ik zie iets liefdevols en warms in de ogen van de vrouw. Verdriet maar ook kracht. Een mooie mengeling van emoties die er allemaal mogen zijn. Het is een kostbaar moment. Zonder woorden zijn onze levens even met elkaar verbonden. Allebei dragen we een gemis met ons mee. Allebei zijn we vandaag hier en staan we in het leven. Ik ben ontroerd.

Emoties… niks mis mee!

Een arts en hoogleraar, Enrico Lopriore, neemt het woord. Ik geniet van zijn manier van spreken. Wat is het fijn dat hij, als arts op neonatologie, het belang ziet van het zoveel mogelijk betrekken van ouders bij het overlijden van hun kindje. Ik word enthousiast en blij van zijn pleidooi over het zoeken naar balans tussen professie en emotie. Het sluit aan bij wat ik in mijn opleiding leer: Een persoonlijk en betrokken hulpverlener zijn. Enrico zegt het met een kwinkslag: ‘Er is niks mis met emoties! Ook niet als artsen en hulpverleners die hebben!’

Intermezzo

Dan is er pianomuziek. Pianiste Tatjana tovert warme klanken uit de piano op het podium. Automatisch gaan mijn ogen weer naar het wiegje. Mijn gedachten gaan naar Marije en Richard die twee zoontjes al zo kort na de geboorte moesten loslaten.
Ezra, één van hen, heeft in dit ziekenhuis het grootste deel van zijn korte leventje gelegen. Hier heeft hij gevochten voor zijn bestaan, samen met de artsen en verpleegkundigen, aangemoedigd door papa en mama en broer en zus. Hij heeft het zo dapper geprobeerd maar niet gered.
Een leeg wiegje. Ik kijk weer naar mijn handen die zojuist vol waren met mijn gemis. Ook voor Marije en Richard zal de foto nooit compleet zijn. Een blijvend gemis van Levi en Ezra zal ieder plaatje van dat mooie gezin tekenen.

Vertel eens

Het is tijd voor Manu Keirse, wat mij betreft dé specialist op het gebied van rouw en verlies. Ik heb al veel van hem gelezen, maar hem nog nooit in levende lijve meegemaakt. Ik hang aan zijn lippen. Wat een prachtig mens! Wat een wijze woorden, wat een mooie balans tussen ernst en humor. Ik ben onder de indruk van de passie waarmee hij spreekt.

Hij doet een oproep aan hulpverleners om betrokken te zijn bij hun cliënten, om écht te zijn, kwetsbaar en om te luisteren naar hun verhaal. ‘Je hebt maar twee woorden nodig als hulpverlener om binnen te komen in het leven van degene die voor je zit.’, zegt Manu Keirse. ‘Vertel eens.’

Feestelijk moment

Het mag van mij nog uren doorgaan, volgens mij krijg ik nooit genoeg van deze man. Maar de tijd gaat door en we zijn toe aan een pauze. Even de benen strekken en wat ruimte maken in het hoofd voor de rest van de middag. Na een kop koffie kan ik er weer tegen aan. We zoeken ons plekje weer op en ik kijk geboeid naar de diversiteit aan mensen die de zaal weer binnenlopen.

Tijd voor een feestelijk moment. De presentatie van het boek ‘Rouwen na het verlies van je baby’ (Kathy Beckers- Mansell). Het boek wordt, omlijst met mooie woorden van Kristien Hemmerechts, auteur en moeder van drie kinderen van wie er twee zijn overleden, overhandigd aan Kathy. Een prachtig boek dat we aan het eind van de dag ook mee naar huis zullen krijgen.

Zorg voor ouders

Dan is het woord aan Monique Duijvestijn, maatschappelijk werker in het LUMC. Zij deelt haar inmiddels jarenlange ervaring met het begeleiden van ouders die de boodschap (gaan) krijgen dat hun kindje zal overlijden. Wat een onmogelijke keuzes moeten er soms gemaakt worden, en wat is het belangrijk dat er zorgvuldig wordt omgegaan met de wensen en behoeften van ouders. Monique geeft ons een kijkje in wat er achter de schermen van de zorg voor het kindje nodig is voor ouders. Dat je ouders mag helpen om af te wegen en hen ook kunt begeleiden in het proces dat zij gaan. Een mooie invalshoek hierbij is om ouders te helpen de situatie te bekijken vanuit verschillende perspectieven, bijvoorbeeld die van het kind. Maar wat vooral aan de orde komt is dat je ouders helpt keuzes te maken die bij hén passen.

Trots met tranen

Floortje Agema, mortuariummedewerkster, verliesbegeleider en auteur, vervolgt de middag. Wat een warm en gedreven mens is dat! Wat een liefdevolle zorg voor het overleden kindje en zijn ouders klinkt er door in het verhaal dat ze vertelt over haar werk in het mortuarium in het Radboudziekenhuis. De titel van haar lezing zegt eigenlijk al genoeg: ‘Trots met tranen’.

Ik word erdoor geraakt. Trots omdat je ouders bent geworden van een kindje. Trots omdat je grote broer of zus bent geworden. Tranen omdat je jouw trots nooit zal zien opgroeien. Floortje sluit haar verhaal af met een door haar geschreven gedicht. Ik neem me voor om straks thuis meteen haar boek te bestellen.

De Zwaan

Als Tatjana weer achter de piano plaats neemt en ‘De Zwaan’ voor ons speelt denk ik nog even na over ‘Trots met tranen’. Ik kijk weer naar het witte wiegje. Ik denk aan Tess. Wat was ze welkom bij Mariska en Richard. Wat zou Rick trots geweest zijn op zijn zusje. Een dochter en zusje om trots op te zijn. Maar een lege wieg bleef over. En tranen. Ik bedenk me hoe belangrijk het is dat Tess en al die andere kinderen die maar zo kort bij ons waren er ook nu, vandaag, en morgen en daarna, er mogen zijn. Ontastbaar maar zichtbaar aanwezig. Mensjes om trots op te zijn en te blijven.

Ik denk ook aan ons bijzondere gezin. De kinderen die in ons gezinshuis wonen en bij ons mogen opgroeien. Ook dat is trots met tranen. Trots omdat deze bikkels die in hun leventjes al zoveel verlies meemaakten opgroeien en ontwikkelen. Trots omdat ze onze zorg en liefde durven ontvangen, ook al is het soms maar een heel klein beetje. Trots op onszelf omdat we niet ten onder zijn gegaan in ons gemis maar kunnen delen van wat we hebben. Trots met tranen. Tranen voor die ouders die met lege handen achterbleven. Wel een kindje gekregen maar het niet kunnen zien opgroeien, het niet mogen verzorgen. Wat een verdriet. Tranen om mijn eigen lege buik.

Broertjes en zusjes

Riet Fiddelaers, auteur en verliesdeskundige, neemt ons mee in de gezinnen die te maken krijgen met het overlijden van een kindje. Vaak zijn er ook nog broertjes of zusjes. Soms nog heel jong. Hoe kun je hen helpen om met zo’n ingrijpend verlies om te gaan? Met voorbeelden uit de praktijk en informatie over hoe ons brein werkt laat Riet zien wat je voor broertjes en zusjes kunt betekenen. Een overleden broertje of zusje blijft altijd aanwezig. Ook als er daarna nog kinderen worden geboren. Er komt veel op kinderen af en kinderen absorberen alles wat er met ouders gebeurt. Ook als het verlies al jaren geleden is kan een kind nog worstelen met deze gebeurtenis. Veiligheid en een volwassene die aandacht heeft voor het kind zijn uitermate belangrijk op het moment van overlijden van een broertje of zusje.

Een zilveren rouwrand

De dag wordt afgesloten met een lezing van Kathy Beckers, auteur van het net uitgekomen boek, rouwtherapeut en moeder van vier kinderen van wie een zoontje overleden is. Openhartig vertelt Kathy over haar leven. Zwanger van een tweeling die te vroeg geboren werd. De tijd tussen hoop en vrees en dan het afschuwelijke moment dat Jari overlijdt.

Kathy neemt ons mee in wat het overlijden van de helft van een tweeling voor impact heeft. Hoe het, iedere dag, op belangrijke en gewone momenten haar leven tekent. Ook al zijn er heel veel gelukkige momenten en krijgt ze na de tweeling nog twee gezonde kinderen.

Haar lezing gaat vergezeld met foto’s. De foto’s raken me. Naast iedere foto die getoond wordt staat het fotootje van de kleine Jari. Jari die niet meegroeide maar altijd gebleven is. Wat kostbaar hoe hij zijn plekje in het gezin behouden heeft. Kathy verwoord het treffend: ‘Ons leven heeft een rouwrand gekregen door het verlies van Jari. Maar die rouwrand is een zilveren rand geworden.’

Blijvend gemis

Het symposium is afgelopen. Verzadigd van zoveel verhalen, onder de indruk van de openheid en kwetsbaarheid lopen we naar de uitgang. Daar krijgen we het boek dat vandaag uitgekomen is mee naar huis. We nemen nog een drankje en praten na. ‘Vond je het niet confronterend?’ vraagt Mariska aan mij. Ja, ik vond het confronterend. Het lege wiegje, het kommetje vol gemis, zoveel baby’s die overlijden, maar ook de verhalen van mensen die daarna weer een kindje kregen om voor te zorgen. En toch... ik heb vandaag vooral herkenning en verbondenheid gevoeld. Er is niet zoveel verschil in het verlies van een droom en het verlies van een kind. Het is beiden een blijvend gemis dat met je meegaat door het leven.

Een gemis dat genoemd mag worden, dat er mag zijn. Leven met een rouwrandje, maar wat mij betreft wel met een zilver randje.

Meer weten of een boek bestellen?
www.in-de-wolken.nl
www.floortjeagema.nl
www.metjari.nl
www.omgaan-met-verlies.nl

Verlies én winst

Vakantie

Er ligt een stapel plastic mapjes op mijn bureau. Vandaag is de laatste werkdag voor de zomervakantie. Tijd om op te ruimen en af te ronden. In de mapjes zitten de gespreksverslagen van de bezoekers van mijn praktijk. Ik maak twee stapels: Afgeronde contacten en lopende contacten. Elk mapje blader ik even door. Wat heb ik veel gesprekken mogen voeren afgelopen jaar. Wat heb ik met veel mensen een stukje mogen optrekken en mee mogen denken en helpen in hun levens.

Verlies

Al bladerend door de gespreksverslagen raak ik opnieuw onder de indruk van de verhalen van de mensen die ik heb mogen ontmoeten. Er valt me ook iets op. Iets gemeenschappelijks. Iets dat ik in mijn eigen leven ook herken. In alle verhalen komt ‘verlies’ naar voren. Het lijkt een thema te zijn dat als een rode draad door het leven loopt.

• Verlies omdat een partner is weggegaan
• Verlies van werk
• Verlies van vertrouwen in mensen of God
• Verlies van (toekomst)dromen
• Verlies van een onbezorgde jeugd
• Verlies van gezondheid
• Verlies van zelfvertrouwen of eigenwaarde
• Verlies van energie omdat een burn-out vat op je heeft gekregen
• Verlies van je kind(je) omdat hij of zij stierf, soms nog voordat het geboren werd
• Verlies van hoop
• Verlies van ouders of broers of zussen door de dood of omdat contact verbroken werd
• Verlies van geloof

De aanleiding om hulp te zoeken is er bijna altijd één die met verlies te maken heeft. Verlies desorganiseert je leven, veroorzaakt chaos en onrust. Je leven lijkt even te wankelen, de bodem onder je voeten dun, of zelfs weggevaagd. Zekerheden blijken opeens gebakken lucht, beloften die gedaan zijn lijken holle woorden.

Verlies verwerken?

Je hoort regelmatig de uitspraak: ‘Je moet je verleden verwerken’, of ‘Het duurt wel een tijd voordat je een echtscheiding verwerkt hebt’, of wat dacht je van de term: ‘Rouwverwerking’.

Ik heb deze woorden en opmerkingen zelf ook vaak gebruikt. Maar de laatste tijd heb ik veel nagedacht over deze dingen en kom ik steeds meer tot de conclusie dat er iets anders nodig is dan ‘verwerken’. Verwerken klinkt als een proces met een begin- en een eindpunt. Je maakt een nare gebeurtenis mee, je gaat ermee aan de slag, praat erover, laat de emoties eruit komen, moppert wat, je bent een tijdlang gefrustreerd of depressief en uiteindelijk pak je de draad van je leven weer op en ga je verder. Wat geweest is ligt achter je.

Maar kan dat? Kun je iets ingrijpends meemaken en na verloop van tijd doorgaan met het leven alsof het er nooit geweest is? Stel dat je huwelijk strandt en je na verloop van jaren een andere partner ontmoet met wie je verder gaat, is je eerste relatie dan een stuk dat uit je leven geknipt is?

Ik maakte seksueel misbruik mee en door de jaren heen heb ik er over kunnen praten en zijn de herinneringen tot rust gekomen. De bijbehorende beelden, geuren of geluiden worden niet meer zomaar opgeroepen op onverwachte momenten. De herinneringen zitten op de juiste plek in mijn brein: mijn lange termijn geheugen. Ik kan erbij als ik wil en als ik daarvoor kies. Maar weg zijn ze niet.

Accepteren

Hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik tot de conclusie kom dat het er niet om gaat om verliezen (in welke vorm dan ook) te verwerken, maar dat het erom gaat dat we onze verliezen accepteren.

Een ander woord voor accepteren is aanvaarden. Een verlies accepteren betekent dat je onder ogen ziet en aanvaardt dat dit, dat hele nare, dat hele pijnlijke, vanaf nu een deel van je leven is. Het hoort bij jou. Je moet het ermee doen, het kan niet meer weg, hoe graag je het ook zou willen.

Het accepteren van je verlies betekent dat je onder ogen ziet wat je bent kwijt geraakt en dat je het verdriet, de pijn, de boosheid, de verwarring of twijfels die daarbij horen de ruimte geeft. Al die emoties en gedachten, de wisselende stemmingen, de goede en slechte dagen die elkaar afwisselen, de hoop en wanhoop, ze horen bij het verlies dat in jouw leven gekomen is. Ze horen bij jou.

Accepteren is (hoe ingewikkeld misschien ook) omarmen! Het omarmen van je verlies en er zorg voor dragen.

Verdragen

Het accepteren van een verlies is geen kwestie van een verstandelijke keus. Was het maar zo makkelijk. Het is een proces, en in de meeste gevallen een gevecht met jezelf. Een gevecht omdat we het verlies en alles wat daarbij hoort niet willen. Zo moest ons leven niet gaan. Het voelt als onrecht. We hadden zelf zo’n ander plan. Je wilt geen afstand doen van je droom.

Dit gevecht met onszelf kost bakken met energie. Toch denk ik dat je die worsteling meestal nodig hebt om tot acceptatie te komen. In mijn herstelproces liep ik er vaak tegenaan. Ik was vooral boos en gefrustreerd. Er was mij onrecht aangedaan en om van de nare gevolgen af te komen moest ik alles nog een keer onder ogen zien. Dat klopte toch niet? Vaak was ik bezig om mezelf te overtuigen dat het allemaal wel meeviel en dat ik moest ophouden met zeuren over dingen die allang voorbij waren.

Hoe strenger ik voor mezelf was hoe dieper ik in de put raakte. Het geheim lag in acceptatie. Ik mocht leren accepteren dat ik een pijnlijk verleden had. Dat ik daar nog steeds last van had. Dat dat er mocht zijn. Dat de angst die was opgeslagen in mijn lichaam nu voelbaar mocht worden. Dat de tranen die bevroren waren nu mochten ontdooien. Het hoefde niet verwerkt, weggewerkt, te worden, het mocht er zijn. En het mag er nog steeds zijn.

Acceptatie van verlies is dat je het verlies met alles wat daaraan vast zit kunt verdragen. Je bent mild voor jezelf en omgeeft jezelf met compassie in plaats van met kritiek. Je zorgt voor jezelf zoals je dat ook voor een ander met verlies zou doen.

Winst

Ik weet niet wat jij in je leven aan verliezen hebt meegemaakt. Misschien wel heel recent. Misschien al lang geleden. Ieder verlies gaat gepaard met rouw. Rouw is de keerzijde van liefhebben. Rouwen kost tijd maar is absoluut geen verloren tijd. Het is de tijd die je nodig hebt om het verlies bestaansrecht te geven in je leven.

Het verlies van een geliefde, van een zoon, dochter, moeder, vader, broer, zus, vriend of vriendin, of noem maar iemand op van wie je hield, is onomkeerbaar. Diegene van wie je zoveel hield komt niet meer terug. Een gemis dat blijvend is. Dat bij jou hoort. En toch geloof ik dat als jouw verlies bestaansrecht krijgt, er winst behaald is. Misschien een andere winst dan we zelf voor ogen hadden. Maar het leven zal nooit meer hetzelfde zijn. Het leven krijgt meer diepgang. Je kijkt anders naar jezelf en het leven. Je vriendschappen verdiepen zich of je kunt er zijn voor anderen die ook een verlies meemaken. Jij weet hoe het voelt.

Het verlies van mijn onbezorgde kinderjaren, het verlies van mijn droom (kinderen), is er nog steeds. En dat is prima, het is een deel van mijn leven, van mijn verhaal. Maar het heeft waarde gekregen omdat ik nu anderen kan helpen die soortgelijke verliezen tegen komen.

Vrede

De grootste winst die je behaalt door je verlies te accepteren is dat je vrede krijgt. Vrede met hoe jouw levensweg gegaan is. Vrede wil niet zeggen dat je geen pijn hebt of iemand niet mist. Maar vrede is dat je kunt verdragen wat er is en wat jou overkomen is.

Soms komt vrede pas nadat je eerst flink gestoeid hebt met het leven, met jezelf of met God. Dat mag. Dat hoort erbij. Het zou vreemder zijn als je een verlies zo maar voor lief zou nemen en er niets bij zou ervaren.

Vrede is ook dat je accepteert dat het leven hier en nu nooit volmaakt zal worden. Hier in deze wereld, in dit leven op aarde, zal er altijd onrecht, pijn en lijden zijn. De dood heerst nog steeds. Maar er is wel een belofte dat God ons draagt, iedere dag, door de diepste dalen heen. Hij is onze vrede!

Eens zal er vrede zijn, 
eens droogt God elke traan 
en nergens wordt meer kwaad gedaan, 
op alles staat Zijn heilige naam. 
Geen oorlog wordt geleerd 
wanneer de Heer regeert.

Eens zal er vrede zijn, 
eens komt Gods Kanaän 
de wolf ligt rustig naast het lam 
de leeuw en beer zijn lief en tam. 
De angsten zijn voorbij 
de kinderen spelen vrij.

Eens zal er vrede zijn, 
eens wordt Gods naam gehoord 
Hij spreekt voorgoed het laatste woord 
en opent zelf de gouden poort. 
Dan staan wij in het licht 
dat straalt van Gods gezicht.

(Hanna Lam en Wim Ter Burg)

Rouwband

Documentaire

Een tijdje geleden was er een indrukwekkende documentaire over rouw: ‘De achterblijvers’ Verschillende nabestaanden kwamen aan het woord en vertelden het verhaal van hun verlies. Het verlies van twee kinderen, een partner, ouders, een broer of zus. Aangrijpende verhalen waarin ieder op zijn eigen manier een weg zocht om het verlies te kunnen dragen en verenigbaar te maken met het eigen voortsnellende leven. Eén van de nabestaanden zei: ‘Eigenlijk zouden alle mensen in de rouw een rouwband moeten dragen.’

Ton

Afgelopen periode kwam de dood ook zomaar ons leven in toen Jan Willems vriend Ton na een periode van ziek zijn overleed. We zagen het aankomen, hij ging steeds meer en sneller achteruit en toen was daar het onvermijdelijke moment. Een afscheid, een moment van herinneringen delen en samen zijn, tranen en een lach en nog een allerlaatste blik op de kist. En dan moeten we loslaten. Wat heftig, wat jong ook nog. Ton heeft het goed nu, zijn ziekte is voorgoed voorbij, maar de achterblijvers moeten dealen met een grote lege plek. Rouw.

Verliezen

Ook in mijn praktijk kom ik regelmatig mensen tegen die met een verlies te maken hebben gekregen. Dat kan een verlies zijn door de dood. Het verlies van een vader of moeder, broer of zus, een kindje, soms zelfs nog ongeboren, een vriend of vriendin, een buur of iemand uit de kerk of van de sportvereniging. Maar er zijn ook zoveel andere verliezen die rouw met zich meebrengen. Ik denk aan echtscheidingen, verbroken relaties, dromen die niet in vervulling kunnen gaan, een onvervulde kinderwens, een ziekte waardoor je steeds beperkter wordt en die nooit meer overgaat. Het lijken misschien minder dramatische verliezen omdat de dood niet om de hoek komt kijken, maar het proces waar je doorheen moet is hetzelfde.

Rouwen

Rouwen is een proces en iedereen doet het op zijn eigen tijd en manier. Ik heb in mijn boek ‘Adem in, Adem uit’ ook geschreven over rouwprocessen en de fasen die daarbij horen: ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en aanvaarding. Fasen die door elkaar heenlopen, soms langer en soms korter duren en die elkaar afwisselen (soms in hoog tempo).

Misschien heb jij op dit moment ook wel te maken met een verlies. In je eigen leven, of dicht in je buurt. Ben je of ken je iemand voor wie de tijd even stilstaat omdat er iets ingrijpends is gebeurd. ‘Eigenlijk zou iedereen die met rouw te maken heeft een rouwband moeten dragen.’ Van de buitenkant is het niet zichtbaar dat je verdriet hebt, dat je in de war bent of boos. Dat het leven zijn glans verloren heeft en er dagen zijn dat het zinloos lijkt om überhaupt uit bed te komen, laat staan de dagelijkse dingen te doen.

In de eerste periode na een verlies heeft iedereen aandacht voor je. Mensen staan voor je klaar, je krijgt kaarten, telefoontjes, misschien wordt er voor je gekookt of boodschappen gedaan. Maar al heel snel wordt dat minder. Het leven gaat verder voor iedereen. Voor iedereen, behalve voor jou. De tijd lijkt stil te staan, en toch ook weer niet. Wat is tijd eigenlijk een raar begrip als je met verlies te maken hebt gekregen.

Rouwband

Als we een rouwband zouden dragen, zouden mensen om ons heen beseffen dat ons leven helemaal niet vanzelfsprekend verder gaat. Het zou helpen om zonder woorden, zonder vragen, te begrijpen waarom je niet gezellig doet, of zomaar uit je slof schiet. Waarom je een verhaal maar half hoort of geen zin hebt om mee te doen met uitbundige gesprekken. Je zou niets hoeven uit te leggen, want de band zou voor zich spreken. Je zou anderen herkennen en samen stil kunnen staan en elkaar bemoedigen.

Hoe lang we zo’n band zouden moeten dragen? Zo lang als nodig is voor jou! Want rouw laat zich niet in een tijdspad dwingen. Rouwen is een proces dat tijd nodig heeft. Voor iedereen is dat anders. Het heeft ook te maken met de manier waarop het afscheid verlopen is. Heb je kunnen vechten? Was het een onverwacht, plotseling afscheid? Was er tijd om te wennen aan het idee van afscheid nemen? Het zijn allemaal factoren die meespelen in het rouwproces. Soms beginnen we al met rouwen voordat het afscheid er daadwerkelijk is. Dat is mooi als dat kan. Want dan kun je heel bewust toeleven naar een afscheid. Dat maakt het niet minder moeilijk, maar het maakt wel dat je heel bewust kunt omgaan met gebeurtenissen. Je kunt kostbare momenten vastleggen voor later. Maar als dat niet kan, als de dood of ziekte of gemis, zomaar je leven instappen, dan heb je een heel ander proces. Dan zul je heel bewust je herinneringen moeten opzoeken om die alsnog vast te leggen als je daar behoefte aan hebt.

Klokje rond

Ik zeg wel eens tegen mensen in mijn praktijk dat er sowieso een kalenderjaar overheen gaat om een klein beetje te ‘wennen’ aan het verlies. Het klokje van het jaar moet helemaal rond gaan. De eerste keer je verjaardag zonder... kerst en oud en nieuw. Op vakantie gaan en terugdenken aan hoe anders het vorig jaar nog was. Momenten in de tijd die als het ware als markeerpaaltjes opeens langs je weg staan. Weet je nog? Herinner je je dat? Toen zei ik nog... Het is goed om stil te staan bij zulke momenten en herinneringen. Het helpt in je rouwproces. Er zullen door zo’n jaar heen allerlei gevoelens door elkaar heen lopen, en alles is goed. Boosheid, verdriet, frustratie, gemis, leegte, verlangen, pijn, somberheid, gelatenheid... alles is oké. Zelfs als het allemaal op één dag langs komt. Het is normaal. Kijk maar ‘s in de spiegel... je hebt je rouwband nog om!

Rouw is de prijs van liefhebben

Misschien zouden we een rouwband moeten maken die zwart is maar langzaam maar zeker verkleurd door het zonlicht en de warmte. Ik weet niet of dat kan, maar het zou mooi zijn. Een band die van diep zwart naar heel licht grijs gaat. Totdat ie niet meer opvalt en niet meer nodig is. Ik vind het zo’n gek idee nog niet, zo’n rouwband.

Ik las een uitspraak die me raakte: ‘Rouw is de prijs die we betalen voor liefde’. Prachtig, zo is het. Als we niet zouden liefhebben, zouden we niet hoeven rouwen. Maar wat is een leven zonder liefhebben? Is dat wel leven? Ik denk weer aan Ton. Ik hield van Ton, zo’n eerlijk, puur mens. Altijd oprecht geïnteresseerd in hoe het met me ging. Wat hebben we gelachen met elkaar maar ook goede gesprekken gehad. Ik vergeet niet snel meer hoe hij op de dag van onze verhuizing op ons balkonnetje ging staan op de eerste verdieping en de buurt toesprak op een manier zoals alleen Ton dat zou kunnen. Herinneringen die blijvend zijn en die ik koester. Maar juist omdat Ton een plekje in mijn hart had, was het verdriet heftig en intens toen hij er niet meer was. Dat is rouw, de prijs van liefhebben. En, dat realiseer ik me heel goed, dan heb ik het nu over rouw-op-afstand, omdat het mijn directe leven niet raakt. Voor deze rouw hoef ik geen rouwband te dragen, maar in gedachten zie ik die band wel bij zijn kinderen.

Wees mild voor jezelf als je met verlies te maken hebt gekregen. Neem alle tijd die nodig is voor jou. Draag je rouwband zo lang als voor jou goed is. Wees mild voor anderen die met rouw te maken kregen. Geef hen de ruimte om zo vaak als nodig is te praten over hun verlies. Al is het honderdduizend keer hetzelfde verhaal. Luister en doe wat je kunt als het gaat om praktische dingen. Laat licht en liefde schijnen op die donkere rouwband zodat hij langzaam maar zeker kan vervagen. Wie weet draag jij op een dag zo’n band en wil jij ook met zoveel compassie omringd worden.

Licht(er)

Verlies

Daar zit ze, een studiegenoot, naast haar man. Er lopen tranen over haar gezicht. Er is vers verdriet. Het kindje dat bij haar groeide is er niet meer. Een miskraam. Daar waar eerst verwachting was, is nu leegte. 

Twee keer in een jaar tijd. Jullie kennen inmiddels het verhaal van Marije en Richard die hun zoontjes Levi en Ezra moesten loslaten. Levi mocht er 33 uur zijn, Ezra 3 weken. Wat blijft zijn de herinneringen en een enorm gemis. 

Twee vriendinnen van elkaar. Ik leerde hen kort geleden kennen. Allebei maakten ze hetzelfde mee. Allebei vol verwachting van een kindje dat zo welkom was. Maar kort voordat ze geboren werden overleden ze. Complete, prachtige kinderen, zonder aanleiding of oorzaak... levenloos. Onvoorstelbaar diep verdriet. De tijd staat stil. 

Wereldlichtjesdag

Vandaag (zondag 11 december) is het wereldlichtjesdag. Over de wereld gaat een golf van lichtjes aan om 19.00 uur. We staan even stil bij alle kinderen die veel te vroeg dit leven verlieten en die als een herinnering voortleven in onze gedachten. Het kunnen kleine baby’s zijn, te vroeg geboren of al in de buik overleden. Kinderen die op onverklaarbare wijze plotseling overleden. Kinderen die ziek werden en de strijd tegen de ziekte verloren. Een ongeluk of drama dat hen het leven benam. Als ik sta bij de kindergrafjes op de begraafplaats heeft ieder plekje een verhaal. 

Herinnering

Je kind verliezen... kun je dat dragen? Kun je daar vrede mee hebben? Is daar troost voor? Het leven gaat verder maar is nooit meer hetzelfde. De tijd verstrijkt maar lijkt voor jou stil te staan. Het is onwerkelijk dat alles om je heen doorgaat en verder groeit en jouw herinneringen hetzelfde blijven en nooit meer zullen toenemen. Je moet het doen met foto’s, video’s, opgeschreven herinneringen, kaartjes, voetjes in gips, een plukje haar misschien, of misschien is er wel helemaal niets. Niets tastbaars, zelfs geen echo. 

Je komt voor ingewikkelde en pijnlijke vragen te staan. ‘Hoeveel kinderen heb je?’ ‘Hoe ziet jouw gezin eruit?’ ‘Zijn jullie bewust kinderloos?’ Op gedenkdagen die voor jou speciaal zijn lijkt niemand stil te staan bij jouw kindje. De geboortedag wordt na verloop van jaren niet meer herdacht in de openbaarheid. Mensen weten zich geen raad met hun woorden en zeggen dingen die voor jou als dolksteken zijn. 

Een lichtje maakt het lichter

Vandaag steek ik een lichtje aan. Overal op de wereld branden lichtjes. Ouders vinden zonder woorden steun bij elkaar. Een lichtje zegt genoeg. Hoe donkerder het is, hoe groter de impact is van een lichtje. Wereldlichtjesdag neemt het gemis niet weg maar maakt het verdriet lichter. Het wordt lichter omdat je ziet en weet dat je niet de enige bent. Zoek elkaar op, ook na vandaag. Het verhaal van jouw kindje mag verteld worden. Hoe klein het ook was, hoe groot het ook geworden is. Hij (of zij) hoort erbij! Bij jou, bij het leven, bij ons. Laten de lichtjes van vandaag jouw gemis iets dragelijker maken! 

Als alles duister is 

Ontsteek dan een lichtend vuur 

Dat nooit meer dooft 

Een vuur dat nooit meer dooft 

Als alles duister is

Vakantiebulletin (Rouw)

Een wat heftig thema, zo in een vakantie vol ontspanning en leuke activiteiten. De afgelopen dagen heb ik een mooi, indringend en leerzaam boek gelezen: 'Over rouw' (Elisabeth Kübler- Ross & David Kessler). Het boek had ik net voor mijn vakantie gekocht toen ik in mijn praktijk weer eens te maken had met het thema 'rouw'. En ach, waarom zou ik er niet over schrijven... we krijgen er linksom of rechtsom allemaal een keer mee te maken (als het al niet zover is).

Rouw komt om de hoek kijken als er een verlies in ons leven plaatsvindt. Dat kan zijn als er iemand van wie we houden overlijdt. Onze echtgenoot, moeder, opa, buurman, collega, ons kind, een vriend, een kennis of een sportmaatje. Het kan onverwacht zijn, of na een lang ziekbed. Misschien is het wel een zelfgekozen dood omdat het leven te zwaar was. Iemand om wie we gaven, met wie we een stuk(je) van ons leven gedeeld hebben is er niet meer. De tijd lijkt even stil te staan.

Rouw kun je ook ervaren bij andere verliezen in ons leven. Als gezondheid wegvalt, of als iemand verhuist met wie je goed bevriend was. Als een droom niet uit zal komen, je geen partner kunt vinden of je kinderloos blijft. Ook dan doorloop je een rouwproces.

In het boek 'Over rouw' wordt een rouwproces weergegeven in verschillende fasen. Er is geen goed of fout in rouw, er zijn geen termijnen en iedereen rouwt op zijn eigen manier en volgens een ander tijdschema. Soms worden er fasen overgeslagen of kom je weer terug in een fase die je al dacht gepasseerd te hebben. Het hoort er allemaal bij. De vijf stadia van rouw zijn:

• Ontkenning: Ook wel verdoving, shock, ongeloof genoemd. Ontkenning is een beschermingsmechanisme dat ons helpt om het verlies te overleven.  
• Woede: Boosheid, op jezelf, de ander, de arts, een dader, op God, enz. Woede helpt om alle onderliggende gevoelens (pijn en verdriet) te vermijden. Soms zijn we er nog niet klaar voor om die heftige emoties onder ogen te zien. Woede is een kracht en het kan ook een anker zijn, een tijdelijk houvast. Het klinkt misschien gek, maar woede betekent dat je vooruitgang boekt! Hoe meer woede je toe kunt laten, des te meer achterliggende gevoelens je zult ontdekken. 
• Marchanderen: Ook wel onderhandelen genoemd. Het is een fase waarin ook schuldgevoelens voorkomen. 'Wat als' en 'stel dat' zijn woorden die veel gebruikt worden. Het kan tijdelijk verlichting geven aan de pijn die bij het verlies komt kijken. 
• Depressie: Verdriet, diep verdriet, dat noodzakelijk is op de weg naar genezing. We zijn er vaak bang voor, maar het zou vreemder zijn als we na een groot verlies helemaal geen verdrietige gevoelens zouden kennen. Zie je depressie als een tijdelijke gast die weer zal vertrekken als het werk gedaan is. Depressie zorgt ervoor dat de dingen trager gaan, het leidt naar een diepere laag in onze ziel en het maakt ruimte voor groei. We kunnen ons leven weer vanaf de grond opbouwen. 
• Aanvaarding: Met aanvaarding wordt niet bedoeld dat het goed is. Verlies is nooit goed! Maar aanvaarding betekent dat we de realiteit van het verlies erkennen en dat we accepteren dat dit de blijvende realiteit is. Het wil niet zeggen dat je nooit meer verdrietig bent, maar  wel dat de goede dagen de overhand krijgen. 

Het boek beschrijft vele voorbeelden van mensen die in de verschillende fasen van een rouwproces terecht kwamen. Ik ben er stil van, en onder de indruk. Wat ben ik, wat zijn wij, vaak hard voor mensen die een verlies doormaken. Wat vinden we al snel dat het leven verder gaat, dat we de draad maar weer moeten oppakken en dat we er maar niet meer te veel bij stil moeten staan.

Wat ben ik ook hard voor mezelf, bedacht ik me, al lezend. Waar in dit boek geschreven wordt over verdriet als helende kracht, bedwing ik waar ik kan mijn tranen. Maar juist die tranen die soms zomaar opkomen als je het verhaal van een ander hoort zouden wel eens kunnen helpen om jouw oude verdriet te helen! Ik vond het zo'n mooie uitspraak:

Niet-geplengde tranen gaan niet weg; het verdriet in die tranen blijft als een bezinksel onder in ons lichaam, onder in onze ziel liggen. Tranen zijn een symbool van leven, een deel van wie we zijn en wat we voelen. Niemand anders kan jouw tranen plengen!

Ben jij iemand die een verlies met zich mee draagt? Dan moedig ik je aan dit boek eens te lezen. Het is  herkenbaar, liefdevol en met heel veel zorg geschreven. Waar jij misschien het gevoel hebt dat het leven gewoon maar doorgaat alsof het nooit anders gegaan is, terwijl voor jou de tijd nog stil staat, zul je in dit boek lezen dat dat echt heel normaal is!
Rouwen is een proces, processen vragen tijd en energie.

Van de week wandelden we in het bosgebied hierachter. Het was er donker, de zon scheen niet, het bos deed wat treurig aan. Terwijl ik vooral naar beneden keek, om niet te struikelen over wortels en takken, zag ik opeens tussen al het donkergroen prachtige roze vruchten. Bramen. Ze waren nog niet rijp, maar prachtig om te zien. Bramen groeien aan struiken vol dorens, maar de smaak is heerlijk. Eerst is er niets, dan de bloemen, dan de vruchten. Het heeft tijd nodig, rust, zonlicht, regen en dan uiteindelijk zijn die vruchten er. Het plukken ervan zal misschien wat schrammen veroorzaken, maar de smaak zal het allemaal goedmaken.

Een verlies meemaken is pijnlijk. Rouw lijkt een lang en moeizaam proces, maar uiteindelijk komt  ook daar iets moois uit. Herinneringen die gekoesterd kunnen worden, een nieuwe droom, een andere vervulling van het leven. Het is niet vooraf te bedenken, maar zeker de moeite waard!